Toespraak Dodenherdenking 4 mei 2026

Toespraak die de leden van het college van burgemeester en wethouders hebben uitgesproken tijdens de verschillende herdenkingsbijeenkomsten in onze gemeente op maandag 4 mei 2026.

Dames en heren, jongens en meisjes, inwoners van de gemeente Renkum,

Vandaag, maandag 4 mei 2026, staan we stil bij de littekens die de Tweede Wereldoorlog achterliet bij slachtoffers en ooggetuigen van die oorlog, maar niet alleen bij hen, ook bij hun kinderen en kleinkinderen. 

De Tweede Wereldoorlog ligt inmiddels ver achter ons, maar de conflicten in Oekraïne, het Midden-Oosten en op andere plekken in de wereld laten zien dat vrede geen vanzelfsprekendheid is. Helaas is oorlog iets wat nog steeds aanwezig is – ook na al die jaren. Het lijkt een kwaadaardige wereldwijde verslaving die steeds weer aangeblazen wordt door macht en geld. Stilstaan bij de gruwelijkheden van ‘onze’ oorlog is daarom enorm belangrijk en wezenlijk. Daarom zijn we vanavond hier.

Toch komt er een moment dat de laatste ooggetuigen, de laatste betrokkenen, de laatste strijders van de Tweede Wereldoorlog er niet meer zullen zijn. Dan kunnen zij ons niet meer vertellen over de overrompeling en het daaropvolgende lijden van henzelf en dat van anderen. Over de angst, de verwoesting, over de ervaring van wat het betekent om niet in vrijheid te kunnen leven.

Hoe komt het dan toch dat oorlogen telkens weer de kop opsteken? Ook anno nu? Iedereen weet dat oorlog verschrikkelijk is. De vele doden en gewonden. Niet alleen militairen, maar vaak ook veel burgerslachtoffers: kinderen en volwassenen. 

Oorlog is angst, totale vernietiging, ontwrichting van de samenleving. En waarom? Hoe werken de mechanismen van uitsluiting, haat en macht? Leren we dan niets van de geschiedenis? 

Om te kunnen leren, is het belangrijk dat we de persoonlijke verhalen blijven doorvertellen. Verhalen van daders, slachtoffers, omstanders. Verhalen van geweld, haat, uitsluiting en vervolging. Als we deze ervaringen blijven horen, beseffen we wellicht nog meer dat een oorlog alleen maar verliezers kent. Met kennis van de gebeurtenissen in het verleden, kunnen we dan kijken naar de toekomst.

Bij deze jaarlijkse herdenking staan we als samenleving stil bij het verlies dat de oorlog veroorzaakte. 4 mei is daarmee landelijk en heel lokaal een vorm van collectieve rouwverwerking. Rouw over wat destijds, tijdens de Slag om Arnhem, hier gebeurde, maar we denken ook aan latere internationale conflicten waar landgenoten slachtoffer werden. 

Herdenken is ook een moment van reflectie. Hand in hand kijken we terug in de spiegel van de geschiedenis. Die bespiegelingen leren ons om ons samen in te zetten voor het grote goed, namelijk de vrijheid in denken en handelen.

Juist nu de gebeurtenissen van de Tweede Wereldoorlog steeds verder van ons weg staan, is het van groot belang dat jongere generaties de fakkel van de herdenkingsboodschap overnemen. Daarom vind ik het ook zo mooi en belangrijk dat onze kinderburgemeester en andere jongeren hier nu aanwezig zijn. 

Wij als ouderen, maar zeker ook de jongeren, zijn erfgenamen van de generatie die de Tweede Wereldoorlog meemaakte. Als eerbetoon aan die generatie kunnen wij iets toevoegen aan herdenken en vieren, namelijk: leren begrijpen. Dat hoeft niet beperkt te blijven tot 4 en 5 mei, dat kan het hele jaar door. Ga met elkaar in gesprek over de complexe werkelijkheid van de huidige samenleving. Over mechanismen die ertoe leidden dat gewone mensen dader werden en worden? Welke signalen herkennen we? Welke ontmenselijkende retoriek horen we in het hier en nu? Op het wereldtoneel maar ook in onze eigen buurt. En wat zouden we in een vroeg stadium voor een ander kunnen doen?

4 mei is daarom een oproep om met elkaar in gesprek te gaan. Om u uit te spreken, om u te laten horen voor vrede, voor veiligheid en voor vrijheid. Laat het komende jaar gonzen van de gesprekken die we met elkaar voeren. Ik geloof in de kracht van het woord. Maar ik geloof ook in de kracht van de stilte. Ik wil u daarom vragen om samen met mij stil te zijn. Stil voor de doden en het verdriet. Stil voor het verleden en voor het besef. Stil vanwege de kracht van de stilte.

Ook als die stilte soms zinloos lijkt. Ook als onze stilte niet direct de wereld verandert. Want soms heeft stilte tijd nodig om gehoord te worden.

Ik verzoek u nu te gaan staan voor twee minuten stilte.

Dank u wel.

Laten we deze avond afsluiten in het besef dat herdenken ons sterkt – en verbindt. Vandaag, morgen, en alle dagen daarna.